Когда человек умирает, каким бы ни был его ум в тот момент, этим самым умом он находит прибежище в Пране, а Прана и Удане (Тена), объединенные вместе, уносят его вместе с «душой» в мир его воображения. (10)
य एवं विद्वान् प्राणं वेद।
न हास्य प्रजा हीयतेऽमृतो भवति तदेषः श्लोकः ॥११॥
ya evaṁ vidvān prāṇaṁ veda|
na hāsya prajā hīyate'mṛto bhavati tadeṣaḥ ślokaḥ ||11||
Мудрец, который знает это о «Пране», потомство его не ослабевает (не пропадает даром), он становится бессмертным. Для этого и существует эта шлока (Шрути Вачана).
उत्पत्तिमायतिं स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा।
अध्यात्मं चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥१२॥
utpattimāyatiṁ sthānaṁ vibhutvaṁ caiva pañcadhā |
adhyātmaṁ caiva prāṇasya vijñāyāmṛtamaśnute vijñāyāmṛtamaśnuta iti ||12||
Человек наслаждается бессмертием, узнав происхождение «Праны», ее прибытие, ее состояние, ее авторитет (господство) в пяти различных областях, а также ее связь с «душой». (12)
Прашна четвёртая
अथ हैनं सौर्यायणि गार्ग्यः पप्रच्छ।
भगवन्नेतस्मिन् पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिञ्जाग्रति कतर एष देवः स्वप्नान् पश्यति कस्यैतत्सुखं भवति कस्मिन्नु सर्वे सम्प्रतिष्ठिता भवन्तीति ॥१॥
atha hainaṁ sauryāyaṇi gārgyaḥ papraccha |
bhagavannetasmin puruṣe kāni svapanti kānyasmiñjāgrati katara eṣa devaḥ svapnān paśyati kasyaitatsukhaṁ bhavati kasminnu sarve sampratiṣṭhitā bhavantīti ||1||
После этого Саурьяяни (из солнечного рода) Гаргья спросил его: «Господи, кто спит и кто бодрствует в этом «Сатте» (Пуруше)? Кто этот бог, который мечтает об этом, или чье счастье в этом? В чем все это сливается (содержится)?» (1)
तस्मै स होवाच। यथ गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं गच्छतः सर्वा एतस्मिंस्तेजोमण्डल एकीभवन्ति।
ताः पुनः पुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वै तत् सर्वं परे देवे मनस्येकीभवति।
तेन तर्ह्येष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते नादत्ते नानन्दयते न विसृजते नेयायते स्वपितीत्याचक्षते ॥२॥
tasmai sa hovaca | yatha gārgya marīcayo'rkasyāstaṁ gacchataḥ sarvā etasmiṁstejomaṇḍala ekībhavanti |
tāḥ punaḥ punarudayataḥ pracarantyevaṁ ha vai tat sarvaṁ pare deve manasyekībhavati |
tena tarhyeṣa puruṣo na śṛṇoti na paśyati na jighrati na rasayate na spṛśate nābhivadate nādatte nānandayate na visṛjate neyāyate svapitītyācakṣate ||2||
Мудрец Пиппалада ответил ему: «О Гаргья, подобно тому, как лучи заходящего Солнца, когда они все сливаются в ореоле света и заходят, но, когда Солнце снова восходит, они также движутся, так и сотворенное существо, его ум, погружаются в Верховного Господа». Вот почему в это время это существо, этот Пуруша не видит, не слышит, не обоняет, не пробует на вкус, не осязает, ему не нужно ничего говорить, ничего принимать, ничего жертвовать, он не приходит и не уходит, он не испытывает никакой радости. Тогда о нем говорят, что он «спящий». (2)
प्राणाग्रय एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति।
गार्हपत्यो ह वा एषोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद् गार्हपत्यात् प्रणीयते प्रणयनादाहवनीयः प्राणः ॥३॥
prāṇāgraya evaitasmin pure jāgrati |
gārhapatyo ha vā eṣo'pāno vyāno'nvāhāryapacano yad gārhapatyāt praṇīyate praṇayanādāhavanīyaḥ prāṇaḥ ||3||
Но в этом спящем городе огонь жизни продолжает бодрствовать. Апана-вайю — это огонь домохозяина (Гархапатья Агни), а Вьяна — это огонь домашнего божества, который продолжает гореть в направлении юга. Основной Прана-вайю – это предварительный огонь Ягьи. И так же, как восточный огонь получает свою хаванию (топливо) от западного огня, так и в состоянии сна человек получает основной Прана-вайю из Апана-вайю. (3)
यदुच्छ्वासनिःश्वासावेतावाहुती समं नयतीति स समानः।
मनो ह वाव यजमानः इष्टफलमेवोदानः स एनं
यजमानमहरहर्ब्रह्म गमयति ॥४॥
yaducchvāsaniḥśvāsāvetāvāhutī samaṁ nayatīti sa samānaḥ |
mano ha vāva yajamānaḥ iṣṭaphalamevodānaḥ sa enaṁ
yajamānamaharaharbrahma gamayati ||4||
Но Самана-вайю — это жертвователь, потому что это стабилизирует как вдох, так и выдох в равной степени. Ум — это хозяин, а Удана — желаемый результат жертвоприношения, потому что он день за днем приближает хозяина к Брахману. (4)
अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति।
यद् दृष्टं दृष्टमनुपश्यति श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशदिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च सच्चासच्च सर्वं पश्यति सर्वः पस्यति ॥५॥
atraiṣa devaḥ svapne mahimānamanubhavati |
yad dṛṣṭaṁ dṛṣṭamanupaśyati śrutaṁ śrutamevārthamanuśṛṇoti deśadigantaraiśca pratyanubhūtaṁ punaḥ punaḥ pratyanubhavati dṛṣṭaṁ cādṛṣṭaṁ ca śrutaṁ cāśrutaṁ cānubhūtaṁ cānanubhūtaṁ ca saccāsacca sarvaṁ paśyati sarvaḥ pasyati ||5||
И этот «разум» наслаждается великолепием своих фантазий в своих снах. Что бы он ни видел, он словно снова видит это, и что бы он ни слышал, он словно снова слышит это. Фактически, все, что он непосредственно пережил, о чем думал и что знал в разных местах и областях, он переживает заново в состоянии сна. Что он видел и чего не видел, что он слышал и чего не слышал, что он знал и чего не знал, что есть и чего нет, всё, он видит всё, потому что «разум» — это «вселенная». (5)
स यदा तेजसाभिभूतो भवत्यत्रैष देवः स्वप्नान् न पश्यत्यथ यदैतस्मिञ्शरीरे एतत्सुखं भवति ॥६॥
sa yadā tejasābhibhūto bhavatyatraiṣa devaḥ svapnān na paśyatyatha yadaitasmiñśarīre etatsukhaṁ bhavati ||6||
Но когда он переполнен Теджасом (светом), тогда этот «ум», этот «бог» не видит снов. Затем он наслаждается удовольствиями в этом теле. (6)
स यथा सोभ्य वयांसि वसोवृक्षं संप्रतिष्ठन्ते एवं ह वै तत् सर्वं पर आत्मनि संप्रतिष्ठते ॥७॥
sa yathā sobhya vayāṁsi vasovṛkṣaṁ saṁpratiṣṭhante evaṁ ha vai tat sarvaṁ para ātmani saṁpratiṣṭhate ||7||
О нежное дитя, подобно тому, как птицы возвращаются к своему укрытию на дереве, все они возвращаются к Верховному Существу. (7)
पृथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्चापोमात्रा च तेजश्च तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाकाशश्चाकाशमात्रा च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च घ्राणं च घ्रातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक्च स्पर्शयितव्यं च वाक्च वक्तव्यं च हस्तौ चादातव्यं चोपस्थश्चानन्दयितव्यं च पायुश्च विसर्जयितव्यं च यादौ च गन्तव्यं च मनश्च मन्तव्यं च बुद्धिश्च बोद्धव्यं चाहंकारश्चाहंकर्तव्यं च चित्तं च चेतयितव्यं च तेजश्च विद्योतयितव्यं च प्राणश्च विद्यारयितव्यं च ॥८॥