अथातो महोपनिषदं व्याख्यास्यामः ॥१॥
तदाहुरेको ह वै नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानो नापो नाग्नीषोमौ नेमे द्यावापृथिवी न नक्षत्राणि न सूर्यो न चन्द्रमाः ॥२॥
स एकाकी न रमते ॥३॥
athāto mahopaniṣadaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
tadāhureko ha vai nārāyaṇa āsīnna brahmā neśāno nāpo nāgnīṣomau neme dyāvāpṛthivī na nakṣatrāṇi na sūryo na candramāḥ ||2||
sa ekākī na ramate ||3||
Сейчас (после молитвы Богу) начинается лекция по Маха Упанишаде. В начале творения был только Господь Нараяна. Кроме него, не было богов, таких как Брахма, Рудра, Аапа (вода), Агни и Сома и т. д. Он не был ни пространством, ни землей, ни звездами, ни луной, ни солнцем и т. д. В такой ситуации он (Махапуруша) не хотел оставаться один. (1-3)
तस्य ध्यानान्तःस्थस्य यज्ञस्तोममुच्यते ॥४॥
तस्मिन् पुरुषाश्चतुर्दश जायन्ते एका कन्या दशेन्द्रियाणि मन एकादशं तेजो द्वादशोऽहंकारस्त्रयोदशकः प्राणश्चतुर्दश आत्मा पञ्चदशी बुद्धिः भूतानि पञ्च तन्मात्राणि पञ्च महाभूतानि स एकः पञ्चविंशतिः पुरुषः ॥५॥
तत्पुरुष पुरुषो निवेश्य नास्य प्रधानसंवत्सरा जायन्ते । संवत्सरादधिजायन्ते ॥६॥
tasya dhyānāntaḥsthasya yajñastomamucyate ||4||
tasmin puruṣāścaturdaśa jāyante ekā kanyā daśendriyāṇi mana ekādaśaṃ tejo dvādaśo'haṃkārastrayodaśakaḥ prāṇaścaturdaśa ātmā pañcadaśī buddhiḥ bhūtāni pañca tanmātrāṇi pañca mahābhūtāni sa ekaḥ pañcaviṃśatiḥ puruṣaḥ ||5||
tatpuruṣa puruṣo niveśya nāsya pradhānasaṃvatsarā jāyante । saṃvatsarādadhijāyante ||6||
Медитация, находящаяся в его сердце (Вират Пуруши), называлась «Ягьястома», т. е. лучшая Ягья. Из неё родились девочка и четырнадцать мальчиков. Из них четырнадцать являются мужскими чувствами, включая органы восприятия и действия, одиннадцатый — блестящий ум, двенадцатый — эго, тринадцать и четырнадцать — прана и душа соответственно, а пятнадцатая, как говорят, — интеллект, девочкка. Помимо этого, тело Махапуруши было создано путем сочетания этих двадцати пяти элементов: пяти тонких элементов и пяти великих элементов. Именно в это (колоссальное тело) вошло Верховное Существо, Адипуруша. (Из Пуруши, сочетающего в себе эти двадцать пять элементов) Прадхана Самватсара и т. д. не появляются. (Но) (Самватсара) произошла только из временной формы Адипуруши. (46)
अथ पुनरेव नारायणः सोऽन्यत्कामो मनसा घ्यायत ।
तस्य ध्यानान्त:स्थस्य ललाटात्त्र्यक्षः शूलपाणिःपुरुषो जायते ।
बिभ्रच्छ्रियं यशः सत्यं ब्रह्मचर्यं तपो वैराग्यं मन ऐश्वर्यं सप्रणवा व्याहृतय ऋग्यजुःसामाथर्वाङ्गिरसः सर्वाणि छन्दांसि तान्यङ्गे समाश्रितानि।
तस्मादीशानो महादेवो महादेवः॥७॥
atha punareva nārāyaṇaḥ so'nyatkāmo manasā ghyāyata ।
tasya dhyānānta:sthasya lalāṭāttryakṣaḥ śūlapāṇiḥpuruṣo jāyate ।
bibhracchriyaṃ yaśaḥ satyaṃ brahmacaryaṃ tapo vairāgyaṃ mana aiśvaryaṃ sapraṇavā vyāhṛtaya ṛgyajuḥsāmātharvāṅgirasaḥ sarvāṇi chandāṃsi tānyaṅge samāśritāni।
tasmādīśāno mahādevo mahādevaḥ ||7||
После этого Господь Нараяна (Махапуруша) медитировал своим внутренним умом, намереваясь осуществить другое желание. Благодаря внутренней медитации из его лба родился Пуруша с тремя глазами, держащий в одной руке трезубец. В теле этого славного Пуруши утвердились слава, истина, брахмачарья, покаяние, бесстрастие, контролируемый ум, Шри Сампанната и Омкара Вьяхрити, Риг, Яджур, Сама, Атхарва, все четыре Веды и все стихи. По этой причине он стал известен под именами Ишана и Махадев. (7)
अथ पुनरेव नारायणः सोऽन्यत्कामो मनसा ध्यायत ।
तस्य ध्यानान्तःस्थस्य ललाटात्स्वेदो-ऽपतत्।
ता इमा: प्रतता आपः ।
ततस्तेजो हिरण्मयमण्डम्।
तत्र ब्रह्मा चतुर्मुखोऽजायत ॥८॥
atha punareva nārāyaṇaḥ so'nyatkāmo manasā dhyāyata |
tasya dhyānāntaḥsthasya lalāṭātsvedo-'patat |
tā imā: pratatā āpaḥ |
tatastejo hiraṇmayamaṇḍam |
tatra brahmā caturmukho'jāyata ||8||
После этого Господь Нараяна снова сел и медитировал с каким-то другим желанием. Капли пота потекли со лба Нараяна, погруженного в глубокую медитацию. Этот пот распространился повсюду и превратился в Апа (воду, основное активное вещество природы). Из этого «Я» родилось сияющее яйцо, подобное Хираньягарбхе, и из этого великолепия появился четырехликий Брахмаджи. (8)
सोऽध्यायत् ।
पूर्वाभिमुखो भूत्वा भूरिति व्याहृतिर्गायत्रं छन्द ऋग्वेदोऽग्निर्देवता।
पश्चिमाभिमुखो भूत्वा भुवरिति व्याहृतिस्त्रेष्टुभं छन्दो यजुर्वेदो वायुर्देवता ।
उत्तराभिमुखो भूत्वा स्वरिति व्याहृतिर्जागतं छन्दः सामवेदः सूर्यो देवता।
दक्षिणाभिमुखो भूत्वा मह इति व्याहृतिरानुष्टुभं छन्दोऽथर्ववेदः सोमो देवता॥९॥
so'dhyāyat ।
pūrvābhimukho bhūtvā bhūriti vyāhṛtirgāyatraṃ chanda ṛgvedo'gnirdevatā।
paścimābhimukho bhūtvā bhuvariti vyāhṛtistreṣṭubhaṃ chando yajurvedo vāyurdevatā ।
uttarābhimukho bhūtvā svariti vyāhṛtirjāgataṃ chandaḥ sāmavedaḥ sūryo devatā।
dakṣiṇābhimukho bhūtvā maha iti vyāhṛtirānuṣṭubhaṃ chando'tharvavedaḥ somo devatā ||9||
Этот великий дед Господь Брахма медитировал (на разных богах во всех четырех направлениях). Обратившись на восток, он медитировал на Бху Вьяхрити, Гаятри Чханду, Ригведу и Агнидев. Обратившись на запад, медитировал на Ваюдева вместе с Бхува Вьяхрити, Триштуп Чханду, Яджурведу. Обратившись на север, медитировал на Бога Солнца (Савита) вместе со Свах Вьяхрити, Джагати Чхандой и Самаведой, а, повернувшись лицом на юг, медитировал на Господа Сому вместе с Маха Вьяхрти, Ануштуп Чхандой и Атхарва Ведой. (9)
Здесь все те, чья медитация была упомянута праотцом, все они начали выходить из одного и того же процесса медитации.
सहस्त्रशीर्ष देवं सहस्त्राक्ष विश्वशंभुवम् । विश्वतः परमं नित्यं विश्वं नारायणं हरिम् ॥१०॥
sahastraśīrṣa devaṃ sahastrākṣa viśvaśaṃbhuvam |
viśvataḥ paramaṃ nityaṃ viśvaṃ nārāyaṇaṃ harim ||10||
Брахмаджи медитировал на Господа Нараяну (Вират Пурушу), который имеет тысячи голов, тысячи глаз, который благ во всех отношениях, который вездесущ, который является высшим, который вечен и который утвердился во всех формах. (10)
विश्वमेवेदं पुरुषस्तद्विश्वमुपजीवति। पतिं विश्वेश्वरं देवं समुद्रे विश्वरूपिणम्॥११॥
viśvamevedaṃ puruṣastadviśvamupajīvati।
patiṃ viśveśvaraṃ devaṃ samudre viśvarūpiṇam ||11||
Этот Господь Нараяна является формой всей вселенной, прана всего мира зависит от этого Махапуруши. Во время медитации Брахме было видение создателя вселенной Вишварупы, Вишвешвары и Господа Нараяны, который находился в Йоганидре в Кшир Сагаре. (11)
पद्मकोशप्रतीकाशं लम्बत्याकोशसंनिभम्। हृदयं चाप्यधोमुखं संतत्यै सीत्कराभिश्च ॥१२॥
तस्य मध्ये महानर्चिर्विश्वार्चिर्विश्वतोमुखम्। तस्य मध्ये वह्निशिखा अणीयोर्ध्वा व्यवस्थिता ॥१३॥
तस्याः शिखाया मध्ये पुरुषः परमात्मा व्यवस्थितः ।
स ब्रह्मा स ईशानः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ॥ इति महोपनिषत् ॥१४॥
padmakośapratīkāśaṃ lambatyākośasaṃnibham।
hṛdayaṃ cāpyadhomukhaṃ saṃtatyai sītkarābhiśca ||12||
tasya madhye mahānarcirviśvārcirviśvatomukham।
tasya madhye vahniśikhā aṇīyordhvā vyavasthitā ||13||
tasyāḥ śikhāyā madhye puruṣaḥ paramātmā vyavasthitaḥ ।
sa brahmā sa īśānaḥ sendraḥ so'kṣaraḥ paramaḥ svarāṭ ॥ iti mahopaniṣat ||14||